kagablog

Een avondje turen in een intellectuele stroboscoop Kunst
april 2000
door Leendert Douma

ian kerkhof, hier met een grimmige blik

Lang geleden, eind jaren zeventig, begin jaren tachtig, is men begonnen met het remixen van muziek. Dat was een zinnige daad. Weliswaar werden er veel nummers verneukt, maar vaker voegde de remix iets toe aan de bestaande muziek. Niet in de laatste plaats omdat ze nu geschikter was voor de dansvloer. Onder invloed van de disco-, house- en hiphopcultuur is het remixen dan ook uitgegroeid tot een ware kunstvorm. En dat is goed.
Muziek als medium is uitermate geschikt voor hergebruik. Dat weten we al sinds mensenheugenis. Orkesten voeren nog steeds eeuwenoude symfonieën op, artiesten raken nooit vermoeid om hun oude repertoire te brengen en anders doet een ander dat wel. Coveren noemen we dat. Later gaat men gewoon stukken muziek sampelen om zelf opnieuw te gebruiken. En dat voegt een nieuwe dimensie toe aan de wat ingeslapen popmuziek.

Bij visuele kunstvormen ligt dat anders. Als een kunstenaar een schilderij opnieuw schildert, dan getuigt dat meestal niet van een hoogstaande creatieve prestatie. Slechts een enkeling weet een oud beeld een nieuwe betekenis te geven. De popart-kunstenaars zijn daar goed in, maar verder? Nog moeilijker wordt het bij een medium waarin beeld en geluid worden gecombineerd: de film. Ik heb nog nooit een remake van een film gezien die beter is dan het origineel. Ook de zogenaamde ‘directors’ cuts’ vallen altijd tegen. Het hergebruiken van beeld én geluid, al dan niet los van elkaar, leidt dan ook nooit tot een meerwaarde boven het originele product.

Husselende vj’s
Toch wordt er tegenwoordig heel wat gehusseld met beelden. In veel gevallen is daar niks mis mee. Het hergebruik van bewegende beelden om bijvoorbeeld een houseparty op te luisteren is zelfs een prima idee. Er is ook een woord voor: vj’en. Zoals dj staat voor discjockey, zo staat vj voor videojockey. De mogelijkheden van de vj om beelden over elkaar heen te plakken, te versnellen en vertragen, te herhalen en in elkaar over te laten gaan zijn schier eindeloos. Zeker door de huidige digitale technieken. Het vereist daarom creativiteit dit een beetje origineel te brengen. Micha Klein en Danielle Kwaaitaal zijn artiesten die dat redelijk kunnen.

Het vj’en is juist zo prettig omdat je niet gedwongen bent er naar te kijken. De remixen van de vj worden één met het licht, geluid en de dansende mensen in de zaal. Maar als de digitale remixen in een ander kader worden gebracht, zoals bijvoorbeeld in een filmzaal, is het effect helemaal weg. Als je in een donkere zaal naar een film gaat zitten kijken verwacht je toch een verhaal, een appèl aan je gevoel of op zijn minst een of ander referentiekader. Alleen een stroom bewegende beelden is dan toch te mager.

Sonic Fragments
De initiatiefnemers en filmmakers die hebben meegewerkt aan Sonic Fragments waren die mening niet toegedaan. In 1998 werkten filmers en componisten aan het project Sonic Images, dat elektronische muziek en digitale film samenbracht. Het leverde een aantal prachtige sfeerbeelden en een leerzame documentaire op over de geschiedenis van de serieuze elektronische muziek, van pioniers als Stockhausen tot en met moderne exponenten als Aphex Twin en Squarepusher. Tot zo ver is er niets aan de hand.
Maar een van de filmmakers, Ian Kerkhof, raakte zo gefreakt van de nieuwe digitale filmtechnieken dat hij alles nog eens een paar keer door zijn mengtafel haalde. Het resultaat was aardig, maar zeker niet fantastisch. Hoewel er een paar leuke ideeën in zaten was het geheel nogal rommelig en langdradig. Zelf ben ik geen fan van de cineast die eerder flink de mist in ging met zijn film Naar de klote!. Maar de naam van Ian Kerkhof staat blijkbaar voor vernieuwing en dus was er een nieuw idee geboren: Sonic Fragments. Behalve Kerkhof werden er zes andere ‘leading figures’ uit de wereld van de beeldcultuur uitgenodigd om een remix te maken uit de beelden en geluiden van Sonic Images. Het project werd gepresenteerd op het Rotterdams Filmfestival en ging op 4 maart in herhaling in het theater ‘t Hoogt in Utrecht.

Er gebeurt heel veel in de wereld van de beeldcultuur. Vooral de opmars van de digitale technieken is revolutionair. Dat zien we vooral op het gebied van grafische vormgeving, video en internet. Het is dus begrijpelijk dat ook de filmwereld daarop wil aansluiten. Maar waar het bij de andere gebieden om toegepaste kunst gaat, pretendeert het medium film toch iets groters, belangrijkers te bieden. ‘Larger than life’, of Kunst met een grote K. Daarom moest er voor Sonic Fragments een of andere intellectuele hang-up worden verzonnen, maar die was onduidelijk. Het had iets te maken met het fenomeen remix op zich, een beetje metafysisch dus. En het moest natuurlijk supermodern zijn, vandaar de poging om aan te sluiten bij de vj-cultuur.

Fantasieloze stroboscoop
Naast het bovengenoemde experimentje van Ian Kerkhof waren er werkjes van VPRO-programmamakers Alexander Oey en Rob Schröder, filmmaker/componist Joost Rekveld en documentairemaker Frank Scheffer te zien. Enige dame in het gezelschap was regisseuse Miriam Kruishoop. En als laatste mocht vj Micha Klein zijn gelikte trucje opvoeren. De avond in Utrecht leverde een fantasieloze reeks beelden op, die met de snelheid van een stroboscoop op het publiek werden afgevuurd, maar zonder enige visie of gevoel. Dus eigenlijk heel vervelend, en zeker heel vermoeiend voor de ogen. De enige uitzonderingen waren de werken van Micha Klein en Miriam Kruishoop. Micha Klein is als digitaal kunstenaar al heel lang bezig met het knippen en plakken van bewegende beelden en kan dat technisch heel vakbekwaam. Zijn remix was de enige die aangenaam was voor de ogen. Maar het is meer van hetzelfde, we kennen zijn trucje nou wel. En zo kwam de enige echt verfrissende bijdrage van de dame in het gezelschap. Kruishoop gedroeg zich als een kind in een digitale speeltuin, maar door haar achtergrond als regisseuse zat er wel een bepaalde lijn in haar film.

Intellectualistische theorieën
Miriam Kruishoop was ook de enige die nog een verfrissend element bracht in de discussie die na het vertonen van de filmpjes werd gevoerd. Naïef, of gespeeld naïef, vertelde zij gewoon lekker te hebben gefröbeld met de techniek die haar ter beschikking stond. Ze had er nog niet vaak mee gewerkt maar het was heel plezierig, aldus Kruishoop. Niets meer en niets minder. En daarmee was zij de enige die de hoogdravende theorieën van gastheer Willem van Weelden wist te pareren. De rest van de ‘leading figures’ (behalve Kerkhof en Klein, die niet kwamen opdagen) zat er als zoutzakken bij. Dat had vooral te maken met de interviewsituatie. Mannetje Van Weelden hoorde liever zichzelf praten dan de ander. In een vraag van vijf minuten drapeerde de digitale kunstenaar en docent aan de Hogeschool voor de Kunsten al zijn kennis en intellectualistische theorieën. Daarna kon de geïnterviewde alleen nog maar antwoorden met: “Ja, dat is zo”. Niet echt bevorderlijk voor een levendige discussie, en dus verplaatsten we ons naar Tivoli waar Kruishoop, Rekveld en Oey als vj’s zouden optreden.

Acht uur journaal
Het optreden van Kruishoop hebben we gemist, maar in Tivoli waren nog wel Joost Rekveld en Alexander Oey te zien onder de titel Remix Live. Maar ook hier gebeurde weer niks interessants. De vj’s mixten wat beelden, en spoelden wat videotapes heen en weer. Beelden die heel intellectueel moesten lijken, maar het betrof gewoon een Japans acht uur journaal. Het jonge publiek in Tivoli had dan ook vooral interesse in de dansvloer en alleen maar oog voor elkaar. Een professionele vj als Micha Klein had hier met zijn houseachtige trucjes waarschijnlijk wat meer leven in de brouwerij gebracht. Een niet zo’n geslaagde avond dus, die mij er van overtuigde dat er met het medium film nog steeds niks aan de hand is. In tegenstelling tot de verarmde popcultuur die baat had bij vormexperimenten als het remixen, levert dat in de filmcultuur niks op. De levendigheid van de digitale kunst die op internet en in de diverse grafische kunstvormen heerst is niet over te brengen op het witte doek. Dan gaat het een beetje lijken op turen in een intellectuele stroboscoop. Dus wat betreft de filmremix: jongens, niet doen. Maak gewoon weer eens iets moois, zoals het origineel Sonic Images. En ga vooral niet intellectueel of hoogdravend doen, want ik vrees dat er dan verbanning dreigt naar de archieven van het Filmmuseum.

Leendert Douma

this review first appeared on writersblock magazine